Danh mục: Nghề Thời Trang

Nghiêm Thùy Dương

Bảy giờ bốn mươi sáng, chưa tới công ty, điện thoại đã có mười mấy email mới. Khách bên châu Âu gửi lúc nửa đêm giờ mình: comment mẫu áo khoác, yêu cầu đổi màu nút, hỏi sao lô vải tuần trước chưa có kết quả test. Mình làm merchandiser ngành may nhiều năm, và gần như ngày nào cũng mở đầu như vậy. Ai hỏi merchandiser làm gì, mình hay trả lời gọn: làm người đứng giữa. Giữa khách đặt hàng và xưởng may, giữa cái khách muốn và cái nhà máy làm được.

Bắt đầu từ hộp thư

Sáng ra việc đầu tiên là gì? Đọc và phân loại email. Cái nào khách hỏi gấp, cái nào chỉ cần chuyển cho phòng kỹ thuật, cái nào phải gọi điện cho nhà cung cấp vải. Mer giỏi thường có một file theo dõi đơn hàng (mình quen gọi là WIP hay order status) mở cả ngày trên Excel hoặc Google Sheets. Mỗi dòng là một mã hàng: ngày đặt vải, ngày về vải, ngày gửi mẫu, ngày khách duyệt, ngày lên chuyền, ngày xuất hàng. Ô nào sắp trễ thì tô màu.

Vì sao file này quan trọng? Vì một đơn hàng may có hàng chục mốc thời gian, mốc nào cũng phụ thuộc mốc trước. Vải về trễ ba ngày thì cắt trễ ba ngày, may trễ, đóng gói trễ, và cuối cùng là xin khách dời ngày tàu hoặc phải gửi máy bay, tốn tiền hơn nhiều. Mer là người nhìn thấy cái trễ đó sớm nhất, hoặc ít ra phải nhìn thấy sớm nhất.

(Ở vài công ty, chữ “merchandiser” còn dùng cho người lo hàng ở bán lẻ. Bài này nói về mer ở công ty may và văn phòng đặt hàng, tức kiểu “garment merchandiser”.)

Theo mẫu như theo con

Phần lớn thời gian của mer là theo mẫu. Một mã hàng thường đi qua nhiều vòng mẫu trước khi được sản xuất: mẫu phát triển, mẫu fit, mẫu chào giá, mẫu duyệt trước sản xuất (thường gọi PP sample), rồi mẫu lấy ngay trên chuyền. Tên gọi mỗi khách mỗi khác, nhưng ý thì giống nhau.

Đọc tech pack trước khi chuyển xuống xưởng

Tech pack là bộ hồ sơ kỹ thuật khách gửi: bản vẽ, bảng thông số từng size, chất liệu, phụ liệu, cách may, cách đóng gói. Mer phải đọc kỹ trước khi chuyển xuống phòng mẫu, vì tech pack hay có chỗ mâu thuẫn. Bản vẽ ghi túi có nắp, bảng phụ liệu lại không có nút cho nắp túi. Thông số vòng ngực ở size M lại nhỏ hơn size S. Phát hiện sớm thì hỏi khách một email. Phát hiện muộn thì cả phòng mẫu may lại.

Gom comment, dịch cho xưởng hiểu

Khách gửi comment mẫu fit bằng tiếng Anh, đôi khi kèm ảnh chụp người mẫu mặc thử với vài vòng tròn đỏ. Mer đọc, hiểu, rồi dịch lại cho rập và may mẫu bằng ngôn ngữ của xưởng. “Hem is wavy” phải thành “lai bị gợn, xem lại đường may hoặc canh vải”. Ai mới vào nghề hay dịch sát chữ, thợ ở xưởng đọc không hiểu phải làm gì. Muốn dịch được, bạn phải hiểu sản phẩm, chứ tiếng Anh giỏi thôi chưa đủ.

Một email mình gửi khách khá thường gặp.
“Hi team, về mã jacket JK-xx: vải chính đã test xong, màu đạt nhưng độ co sau giặt vượt mức cho phép ở chiều dọc. Bên mình đề xuất hai hướng. Một, nhà máy vải xử lý co lại, mất thêm khoảng một tuần. Hai, giữ vải và tăng thông số rập chiều dài để bù co, cần làm lại mẫu fit. Hướng một có thể làm ngày xuất hàng lùi lại. Nhờ team xác nhận hướng nào trước thứ Năm để bên mình kịp đặt lịch chuyền.”
Không có gì hoa mỹ. Nêu vấn đề, đưa lựa chọn, nói hậu quả, xin hạn trả lời.

Hỏi giá, tính giá, giữ giá

Trước khi có đơn, mer thường làm bảng giá (costing). Giá một chiếc áo gồm vải, phụ liệu, công may (CM, hoặc CMT nếu có thêm cắt và đóng gói), chi phí test, vận chuyển, phần lời của công ty. Mer không quyết giá một mình, nhưng là người gom số: hỏi nhà cung cấp vải, hỏi phòng kỹ thuật định mức tiêu hao, hỏi phòng kế hoạch thời gian may. Cái khó là khách nào cũng muốn giá thấp hơn, còn xưởng nào cũng muốn thời gian dài hơn. Mer ngồi giữa, thương lượng cả hai phía.

Phần này cũng là chỗ mer mới hay sai. Quên tính phí test, quên phần hao hụt vải khi cắt, hoặc lấy giá phụ liệu cũ của mùa trước. Sai một chút trên mỗi chiếc, nhân với vài chục nghìn chiếc thì thành chuyện lớn.

Xuống chuyền khi đơn đã chạy

Khi hàng đã lên chuyền, mer bớt viết email, đi xuống xưởng nhiều hơn. Xem chuyền chạy đến đâu, sản lượng ngày có kịp kế hoạch không, QC có báo lỗi gì lặp lại không. Gần ngày xuất là giai đoạn căng nhất: chờ kiểm hàng cuối (final inspection) của khách hoặc bên kiểm định khách thuê, chờ thùng carton, chờ nhãn treo. Thiếu một món phụ liệu nhỏ như nhãn size cũng làm cả lô hàng nằm im.

Có những tuần mình về nhà lúc chín, mười giờ tối. Không phải ngày nào cũng vậy, nhưng mùa cao điểm thì nhiều. Ai tìm hiểu nghề thời trang với hình dung sẽ được làm việc với cái đẹp thì nên biết trước: vị trí mer làm việc với lịch, với số và với người, nhiều hơn với vải.

Tự hỏi xem mình có hợp không

Kiểu người nào làm mer lâu được? Mình để ý vài điểm chung ở những đồng nghiệp trụ lại.

Thứ nhất, họ ghi chép kỹ đến mức người khác thấy hơi phiền. Mọi thay đổi khách nói qua điện thoại đều được xác nhận lại bằng email. Mọi số liệu đều có ngày cập nhật. Thứ hai, họ không ngại hỏi lại. Tech pack có chỗ không rõ, họ hỏi ngay chứ không đoán. Thứ ba, họ chịu được cảm giác bị kẹp giữa. Khách trách, xưởng than, sếp hỏi, và mer phải giữ giọng bình tĩnh trong cả ba cuộc nói chuyện.

Còn ai không hợp? Người ghét làm việc với Excel. Người cần một lịch làm cố định, tối nào cũng về đúng giờ. Người dễ bị lời phàn nàn làm ảnh hưởng tâm trạng cả ngày. Không có gì sai khi không hợp, chỉ là nên biết sớm.

Về tiếng Anh, bạn cần đọc và viết được email công việc rõ ràng, hiểu thuật ngữ may như seam, hem, bartack, trims, lab dip. Nói lưu loát là một lợi thế khi gọi video với khách, nhưng nhiều mer mới bắt đầu chỉ với khả năng đọc viết tốt, nói thì luyện dần.

Biết đường đi trước khi vào

Người mới thường được tuyển ở vị trí trợ lý merchandiser hoặc mer phụ, theo vài mã hàng nhỏ dưới sự kèm của một mer chính. Làm vài năm, cầm được khách riêng, bạn lên mer chính, rồi trưởng nhóm phụ trách một khách lớn hoặc một nhóm sản phẩm. Một số người rẽ sang thu mua, sang phòng kế hoạch, hoặc chuyển qua làm cho văn phòng đại diện của nhãn hàng, ngồi phía bên kia bàn và đi kiểm xưởng.

Thu nhập phụ thuộc nhiều vào loại công ty, quy mô khách bạn cầm và khả năng ngoại ngữ. Văn phòng của nhãn hàng nước ngoài thường trả khác với công ty may nội địa, nhưng cũng đòi hỏi khác. Đừng nhìn mức đầu vào mà vội kết luận.

Nếu bạn đang phân vân, cách thử nhanh là xin thực tập ở phòng kinh doanh của một công ty may vài tháng. Ngồi cạnh một mer chính, đọc email cùng họ, theo một mã hàng từ lúc nhận tech pack tới lúc lên container. Hết đợt thực tập bạn sẽ biết mình muốn ở lại hay không, rõ hơn mọi bài viết.

Nghiêm Thùy Dương

Tuần trước có một bạn sinh viên năm hai nhắn cho mình, câu đầu tiên là: “Em thích thời trang nhưng không biết vẽ, vậy em có cửa không chị?” Có. Và đây không phải lần đầu mình nghe câu đó. Phần đông người ngoài nhìn ngành này qua hai hình ảnh: nhà thiết kế cúi đầu bên bàn vẽ và người mẫu trên sàn diễn. Hai hình ảnh đó có thật, nhưng chỉ là phần nổi. Phía sau một chiếc áo sơ mi treo trong cửa hàng là cả chục người với chục kiểu việc khác nhau, nhiều việc chẳng cần cầm bút chì.

Mình làm trong nghề đủ lâu để đi qua xưởng may, văn phòng hàng xuất khẩu, rồi vài năm ở mảng bán lẻ. Bài này mình gom lại cách mình vẫn giải thích cho người mới, theo kiểu tự hỏi tự trả lời cho nhanh.

Tách ngành ra làm ba khúc

Ngành thời trang có bao nhiêu nghề? Mình không đếm nổi, và đếm cũng chẳng để làm gì. Dễ hơn là nhìn theo đường đi của một sản phẩm. Một món đồ đi qua ba khúc: được nghĩ ra, được làm ra, rồi được bán đi.

Khúc thứ nhất là sáng tạo và kỹ thuật: thiết kế, làm rập, may mẫu, chọn chất liệu. Khúc thứ hai là sản xuất và điều phối: merchandiser, kiểm hàng, thu mua nguyên phụ liệu, kế hoạch sản xuất. Khúc thứ ba là thương mại: bán hàng tại cửa hàng, quản lý cửa hàng, trưng bày, stylist, bán online, làm nội dung cho thương hiệu.

Vì sao phải chia như vậy? Vì mỗi khúc cần một kiểu người. Khúc đầu cần mắt và tay. Khúc giữa cần đầu óc tỉ mỉ và chịu được áp lực deadline giao hàng. Khúc cuối cần người thích nói chuyện, chịu đứng ca, đọc được khách. Bạn sinh viên kia không biết vẽ, nhưng nói chuyện có duyên và rất kỹ tính khi đặt đồ online. Hai nét đó đủ để bạn ấy nhắm vào khúc thứ hai hoặc thứ ba.

(Ranh giới ba khúc không cứng. Ở thương hiệu nhỏ, một người có thể vừa thiết kế vừa đi chợ vải vừa đứng quầy. Ở công ty lớn thì mỗi việc tách hẳn thành một phòng.)

Nhìn kỹ khúc sáng tạo trước

Nhà thiết kế (fashion designer)

Thiết kế làm gì mỗi ngày? Ít vẽ hơn người ta tưởng. Phần lớn thời gian là nghiên cứu xu hướng, xem lại số liệu bán của mùa trước, làm bảng ý tưởng (moodboard), chọn màu, chọn vải, rồi ngồi với bộ phận rập để sửa mẫu. Ở các thương hiệu thời trang nhanh trong nước, nhà thiết kế thường phải ra mẫu liên tục, có tuần chốt cả chục mã. Ở hãng thiết kế riêng hay may đo thì nhịp chậm hơn nhưng đòi hỏi tay nghề kỹ hơn.

Người mới thường vào bằng vị trí trợ lý thiết kế. Việc của trợ lý là vẽ kỹ thuật bằng Illustrator, cập nhật bảng thông số (tech pack), đi theo mẫu ở xưởng. Nghe không lãng mạn lắm, nhưng đó là chỗ học nhanh.

Thợ rập (pattern maker)

Rập là người biến bản vẽ thành các mảnh giấy (hoặc file) để cắt vải. Nghề này ít người trẻ chọn vì nghe khô, trong khi xưởng nào cũng cần. Có người làm rập tay, có người làm trên phần mềm như Gerber AccuMark hay Lectra Modaris. Phần lớn xưởng xuất khẩu đã chuyển sang rập máy, còn xưởng nhỏ và tiệm may đo vẫn làm tay nhiều.

May mẫu, kỹ thuật chuyền

Thợ may mẫu may chiếc đầu tiên để thử form. Kỹ thuật chuyền thì tính quy trình may, chia công đoạn cho từng người trên chuyền. Hai vị trí này thường dành cho người đã quen máy may công nghiệp, học nghề hoặc đi lên từ công nhân.

Đi xuống xưởng và văn phòng hàng xuất khẩu

Khúc giữa là chỗ mình làm lâu nhất, nên mình nói hơi kỹ.

Merchandiser (thường gọi tắt là “mer”) là người đứng giữa khách hàng đặt may và nhà máy. Khách gửi yêu cầu, mer đọc tech pack, hỏi giá vải, theo dõi mẫu, chốt lịch giao, cãi nhau với xưởng khi chậm tiến độ, rồi lại xin lỗi khách. Tiếng Anh ở vị trí này gần như bắt buộc vì phần lớn khách là nước ngoài.

QA/QC kiểm chất lượng: đo thông số, soi đường may, kiểm lỗi vải, đọc tiêu chuẩn kiểm hàng của khách. Thu mua nguyên phụ liệu thì lo nút, dây kéo, nhãn mác, chỉ, vải về đúng hạn. Kế hoạch sản xuất xếp lịch cho các chuyền.

Người mới vào khúc này được không? Được, và là một trong những cửa rộng nhất. Nhiều công ty may tuyển mer và QC mới ra trường, miễn có tiếng Anh đọc hiểu được và chịu học. Đổi lại, áp lực thời gian rất lớn, mùa cao điểm về muộn là chuyện thường.

Muốn biết vị trí nào đang thật sự tuyển nhiều, mình hay khuyên người mới mở xem tin việc làm thời trang trong vài tuần liền, chú ý tên chức danh và phần yêu cầu kinh nghiệm hơn là lương.

Đứng ở khúc bán lẻ một thời gian

Khúc cuối là chỗ đông người nhất và cũng dễ vào nhất. Nhân viên bán hàng thời trang (sales associate) không cần bằng cấp chuyên ngành, cần thái độ, ngoại hình gọn gàng và sức khỏe đứng ca. Làm vài năm, nếu chịu học quản lý tồn kho, chỉ tiêu doanh số và xếp ca, có thể lên ca trưởng rồi cửa hàng trưởng.

Visual merchandiser lo trưng bày: ma-nơ-canh mặc gì, kệ nào để hàng mới, cửa kính thay theo đợt khuyến mãi nào. Đây là vị trí hay bị nhầm với merchandiser ở xưởng, dù hai việc chẳng liên quan mấy.

Stylist thì phối đồ cho người khác: cho buổi chụp lookbook, cho quảng cáo, cho người nổi tiếng hoặc khách cá nhân. Nghề này phần lớn làm tự do, thu nhập lên xuống theo dự án, và cần quen nhiều người trong giới. Mình không khuyên ai lấy stylist làm việc đầu tiên nếu chưa có chút vốn sống, trừ khi bạn đi làm trợ lý cho một stylist đã có tên.

Còn mảng online? Đây là phần lớn lên nhanh nhất trong mấy năm gần đây: nhân viên vận hành gian hàng sàn thương mại điện tử, người chụp ảnh sản phẩm, người viết mô tả, người livestream bán hàng, người làm nội dung mạng xã hội cho thương hiệu. Không phải ai làm ở đây cũng tự gọi mình là “dân thời trang”, nhưng họ sống nhờ thời trang mỗi ngày.

So các vị trí cạnh nhau

Mình gom các vị trí hay gặp vào một bảng, cột cuối là cửa vào thực tế cho người chưa có kinh nghiệm. Đây là cảm nhận của mình sau nhiều năm, không phải số liệu khảo sát.

Vị trí	Việc chính	Cần gì trước	Người mới vào được không
Trợ lý thiết kế	Vẽ kỹ thuật, làm tech pack, theo mẫu	Portfolio, Illustrator, hiểu vải	Được, nhưng cạnh tranh
Thợ rập	Dựng rập, nhảy size, sửa form	Học nghề rập, quen phần mềm rập	Được nếu đã qua khóa học, thường bắt đầu là phụ rập
Merchandiser	Điều phối đơn hàng giữa khách và xưởng	Tiếng Anh, Excel, tính cẩn thận	Được, cửa khá rộng
QA/QC	Kiểm thông số, lỗi may, lỗi vải	Mắt tinh, đọc tiêu chuẩn kiểm hàng	Được, hay tuyển người mới
Bán hàng thời trang	Tư vấn, thu ngân, xếp hàng, kiểm kho	Giao tiếp, đứng ca được	Dễ vào nhất
Visual merchandiser	Trưng bày cửa hàng, ma-nơ-canh, cửa kính	Mắt thẩm mỹ, hiểu dòng hàng	Thường đi lên từ bán hàng
Stylist	Phối đồ cho chụp ảnh, sự kiện, khách	Quan hệ, gu, portfolio ảnh	Khó, nên đi làm trợ lý trước
Vận hành gian hàng online	Đăng sản phẩm, xử lý đơn, chạy khuyến mãi	Quen sàn thương mại điện tử, Excel	Được, nhiều shop tuyển

Bảng không có cột lương là cố ý. Thu nhập trong ngành chênh nhau rất xa tùy công ty, hàng nội địa hay xuất khẩu, thành phố, và quan trọng nhất là bạn mang lại gì cho đội. Cùng một chức danh merchandiser, người cầm vài khách lớn và người mới ngồi theo dõi mẫu khác nhau một trời một vực.

Chọn cửa vào theo thứ mình đang có

Người mới nên bắt đầu ở đâu? Mình hay hỏi ngược lại ba câu.

Bạn đang giỏi cái gì nhất, ngay bây giờ chứ không phải sau này? Nếu là tiếng Anh và Excel, cửa merchandiser hay QA ở công ty may xuất khẩu là hợp lý. Nếu là vẽ và có portfolio, thử trợ lý thiết kế. Nếu là ăn nói, đi bán hàng ở một thương hiệu có hệ thống cửa hàng, ở đó bạn sẽ được đào tạo bài bản hơn là ở shop nhỏ.

Bạn chịu được kiểu áp lực nào? Áp lực deadline giao hàng, email lúc mười giờ đêm, thì chọn khúc giữa. Áp lực doanh số theo ngày và đứng tám tiếng, thì khúc cuối. Áp lực bị chê mẫu, sửa đi sửa lại, thì khúc đầu.

Bạn muốn ở lại ngành bao lâu? Câu này nghe kỳ, nhưng quan trọng. Nếu chỉ thử một hai năm, chọn việc dễ vào và học được kỹ năng mang đi chỗ khác được, như bán hàng hoặc vận hành online. Nếu muốn ở lâu, đầu tư vào kỹ năng khó thay thế như rập, kỹ thuật may, hay hiểu biết về chất liệu.

Một điều mình rút ra sau nhiều năm: đường đi trong ngành này hay rẽ ngang. Mình biết người bắt đầu là QC rồi sang mer, người làm bán hàng rồi sang visual merchandiser, người học thiết kế rồi thấy hợp với rập hơn. Chọn sai cửa đầu tiên không phải chuyện lớn, miễn là bạn học được thứ gì đó ở cửa đó.

(Ai đang học trường thiết kế: tranh thủ thực tập ở xưởng may ít nhất một lần. Mình gặp khá nhiều trợ lý thiết kế mới ra trường chưa từng đứng cạnh chuyền may, và họ vất vả hơn hẳn trong năm đầu.)

Chuẩn bị vài thứ trước khi nộp đơn

Không có công thức chung, nhưng có vài thứ người tuyển dụng trong ngành hay để ý. Họ để ý bạn hiểu chất liệu đến đâu: phân biệt được cotton, linen, polyester, biết vải dệt kim khác vải dệt thoi thế nào. Họ để ý bạn có từng đứng gần sản phẩm thật chưa, dù chỉ là làm thêm ở một shop quần áo. Với vị trí văn phòng, họ hỏi Excel nhiều hơn bạn nghĩ.

Người ta hay hỏi mình có cần học đại học chuyên ngành không. Theo mình là tùy khúc. Thiết kế thì có bằng hoặc khóa học dài hạn giúp nhiều, vì bạn được học vẽ, chất liệu, lịch sử trang phục một cách có hệ thống. Rập và may thì học nghề thực hành thường đi nhanh hơn. Merchandiser thì nhiều người học kinh tế, ngoại thương, ngôn ngữ Anh rồi chuyển sang. Câu thứ hai người ta hay hỏi là ngành có bị máy móc và phần mềm thay mất không. Một phần công việc đúng là đang đổi: rập máy thay rập tay, ảnh 3D thay bớt mẫu thật, bán online thay bớt bán tại quầy. Nhưng người hiểu sản phẩm thì vẫn cần, chỉ là cách làm thay đổi, và người chịu học công cụ mới sẽ có lợi hơn.

Cho mình vài tháng để nhìn rõ

Lời khuyên cuối của mình hơi thực dụng. Đừng ngồi nhà đọc mãi về ngành, hãy kiếm một việc gần với nó, dù là bán hàng bán thời gian hay thực tập ở một xưởng nhỏ. Bạn sẽ thấy mình thích đứng ở khúc nào, ghét khúc nào, và lúc đó mới chọn con đường dài.

Bạn sinh viên nhắn tin cho mình hôm trước, cuối cùng xin được chân bán hàng cuối tuần ở một thương hiệu đồ công sở. Bạn ấy bảo tuần đầu đau chân muốn bỏ. Tuần thứ ba thì nhắn hỏi mình về nghề visual merchandiser. Vậy là có hướng rồi.