Ngành thời trang gồm những nghề gì và người mới nên bắt đầu ở đâu

Nghiêm Thùy Dương

Tuần trước có một bạn sinh viên năm hai nhắn cho mình, câu đầu tiên là: “Em thích thời trang nhưng không biết vẽ, vậy em có cửa không chị?” Có. Và đây không phải lần đầu mình nghe câu đó. Phần đông người ngoài nhìn ngành này qua hai hình ảnh: nhà thiết kế cúi đầu bên bàn vẽ và người mẫu trên sàn diễn. Hai hình ảnh đó có thật, nhưng chỉ là phần nổi. Phía sau một chiếc áo sơ mi treo trong cửa hàng là cả chục người với chục kiểu việc khác nhau, nhiều việc chẳng cần cầm bút chì.

Mình làm trong nghề đủ lâu để đi qua xưởng may, văn phòng hàng xuất khẩu, rồi vài năm ở mảng bán lẻ. Bài này mình gom lại cách mình vẫn giải thích cho người mới, theo kiểu tự hỏi tự trả lời cho nhanh.

Tách ngành ra làm ba khúc

Ngành thời trang có bao nhiêu nghề? Mình không đếm nổi, và đếm cũng chẳng để làm gì. Dễ hơn là nhìn theo đường đi của một sản phẩm. Một món đồ đi qua ba khúc: được nghĩ ra, được làm ra, rồi được bán đi.

Khúc thứ nhất là sáng tạo và kỹ thuật: thiết kế, làm rập, may mẫu, chọn chất liệu. Khúc thứ hai là sản xuất và điều phối: merchandiser, kiểm hàng, thu mua nguyên phụ liệu, kế hoạch sản xuất. Khúc thứ ba là thương mại: bán hàng tại cửa hàng, quản lý cửa hàng, trưng bày, stylist, bán online, làm nội dung cho thương hiệu.

Vì sao phải chia như vậy? Vì mỗi khúc cần một kiểu người. Khúc đầu cần mắt và tay. Khúc giữa cần đầu óc tỉ mỉ và chịu được áp lực deadline giao hàng. Khúc cuối cần người thích nói chuyện, chịu đứng ca, đọc được khách. Bạn sinh viên kia không biết vẽ, nhưng nói chuyện có duyên và rất kỹ tính khi đặt đồ online. Hai nét đó đủ để bạn ấy nhắm vào khúc thứ hai hoặc thứ ba.

(Ranh giới ba khúc không cứng. Ở thương hiệu nhỏ, một người có thể vừa thiết kế vừa đi chợ vải vừa đứng quầy. Ở công ty lớn thì mỗi việc tách hẳn thành một phòng.)

Nhìn kỹ khúc sáng tạo trước

Nhà thiết kế (fashion designer)

Thiết kế làm gì mỗi ngày? Ít vẽ hơn người ta tưởng. Phần lớn thời gian là nghiên cứu xu hướng, xem lại số liệu bán của mùa trước, làm bảng ý tưởng (moodboard), chọn màu, chọn vải, rồi ngồi với bộ phận rập để sửa mẫu. Ở các thương hiệu thời trang nhanh trong nước, nhà thiết kế thường phải ra mẫu liên tục, có tuần chốt cả chục mã. Ở hãng thiết kế riêng hay may đo thì nhịp chậm hơn nhưng đòi hỏi tay nghề kỹ hơn.

Người mới thường vào bằng vị trí trợ lý thiết kế. Việc của trợ lý là vẽ kỹ thuật bằng Illustrator, cập nhật bảng thông số (tech pack), đi theo mẫu ở xưởng. Nghe không lãng mạn lắm, nhưng đó là chỗ học nhanh.

Thợ rập (pattern maker)

Rập là người biến bản vẽ thành các mảnh giấy (hoặc file) để cắt vải. Nghề này ít người trẻ chọn vì nghe khô, trong khi xưởng nào cũng cần. Có người làm rập tay, có người làm trên phần mềm như Gerber AccuMark hay Lectra Modaris. Phần lớn xưởng xuất khẩu đã chuyển sang rập máy, còn xưởng nhỏ và tiệm may đo vẫn làm tay nhiều.

May mẫu, kỹ thuật chuyền

Thợ may mẫu may chiếc đầu tiên để thử form. Kỹ thuật chuyền thì tính quy trình may, chia công đoạn cho từng người trên chuyền. Hai vị trí này thường dành cho người đã quen máy may công nghiệp, học nghề hoặc đi lên từ công nhân.

Đi xuống xưởng và văn phòng hàng xuất khẩu

Khúc giữa là chỗ mình làm lâu nhất, nên mình nói hơi kỹ.

Merchandiser (thường gọi tắt là “mer”) là người đứng giữa khách hàng đặt may và nhà máy. Khách gửi yêu cầu, mer đọc tech pack, hỏi giá vải, theo dõi mẫu, chốt lịch giao, cãi nhau với xưởng khi chậm tiến độ, rồi lại xin lỗi khách. Tiếng Anh ở vị trí này gần như bắt buộc vì phần lớn khách là nước ngoài.

QA/QC kiểm chất lượng: đo thông số, soi đường may, kiểm lỗi vải, đọc tiêu chuẩn kiểm hàng của khách. Thu mua nguyên phụ liệu thì lo nút, dây kéo, nhãn mác, chỉ, vải về đúng hạn. Kế hoạch sản xuất xếp lịch cho các chuyền.

Người mới vào khúc này được không? Được, và là một trong những cửa rộng nhất. Nhiều công ty may tuyển mer và QC mới ra trường, miễn có tiếng Anh đọc hiểu được và chịu học. Đổi lại, áp lực thời gian rất lớn, mùa cao điểm về muộn là chuyện thường.

Muốn biết vị trí nào đang thật sự tuyển nhiều, mình hay khuyên người mới mở xem tin việc làm thời trang trong vài tuần liền, chú ý tên chức danh và phần yêu cầu kinh nghiệm hơn là lương.

Đứng ở khúc bán lẻ một thời gian

Khúc cuối là chỗ đông người nhất và cũng dễ vào nhất. Nhân viên bán hàng thời trang (sales associate) không cần bằng cấp chuyên ngành, cần thái độ, ngoại hình gọn gàng và sức khỏe đứng ca. Làm vài năm, nếu chịu học quản lý tồn kho, chỉ tiêu doanh số và xếp ca, có thể lên ca trưởng rồi cửa hàng trưởng.

Visual merchandiser lo trưng bày: ma-nơ-canh mặc gì, kệ nào để hàng mới, cửa kính thay theo đợt khuyến mãi nào. Đây là vị trí hay bị nhầm với merchandiser ở xưởng, dù hai việc chẳng liên quan mấy.

Stylist thì phối đồ cho người khác: cho buổi chụp lookbook, cho quảng cáo, cho người nổi tiếng hoặc khách cá nhân. Nghề này phần lớn làm tự do, thu nhập lên xuống theo dự án, và cần quen nhiều người trong giới. Mình không khuyên ai lấy stylist làm việc đầu tiên nếu chưa có chút vốn sống, trừ khi bạn đi làm trợ lý cho một stylist đã có tên.

Còn mảng online? Đây là phần lớn lên nhanh nhất trong mấy năm gần đây: nhân viên vận hành gian hàng sàn thương mại điện tử, người chụp ảnh sản phẩm, người viết mô tả, người livestream bán hàng, người làm nội dung mạng xã hội cho thương hiệu. Không phải ai làm ở đây cũng tự gọi mình là “dân thời trang”, nhưng họ sống nhờ thời trang mỗi ngày.

So các vị trí cạnh nhau

Mình gom các vị trí hay gặp vào một bảng, cột cuối là cửa vào thực tế cho người chưa có kinh nghiệm. Đây là cảm nhận của mình sau nhiều năm, không phải số liệu khảo sát.

Vị trí	Việc chính	Cần gì trước	Người mới vào được không
Trợ lý thiết kế	Vẽ kỹ thuật, làm tech pack, theo mẫu	Portfolio, Illustrator, hiểu vải	Được, nhưng cạnh tranh
Thợ rập	Dựng rập, nhảy size, sửa form	Học nghề rập, quen phần mềm rập	Được nếu đã qua khóa học, thường bắt đầu là phụ rập
Merchandiser	Điều phối đơn hàng giữa khách và xưởng	Tiếng Anh, Excel, tính cẩn thận	Được, cửa khá rộng
QA/QC	Kiểm thông số, lỗi may, lỗi vải	Mắt tinh, đọc tiêu chuẩn kiểm hàng	Được, hay tuyển người mới
Bán hàng thời trang	Tư vấn, thu ngân, xếp hàng, kiểm kho	Giao tiếp, đứng ca được	Dễ vào nhất
Visual merchandiser	Trưng bày cửa hàng, ma-nơ-canh, cửa kính	Mắt thẩm mỹ, hiểu dòng hàng	Thường đi lên từ bán hàng
Stylist	Phối đồ cho chụp ảnh, sự kiện, khách	Quan hệ, gu, portfolio ảnh	Khó, nên đi làm trợ lý trước
Vận hành gian hàng online	Đăng sản phẩm, xử lý đơn, chạy khuyến mãi	Quen sàn thương mại điện tử, Excel	Được, nhiều shop tuyển

Bảng không có cột lương là cố ý. Thu nhập trong ngành chênh nhau rất xa tùy công ty, hàng nội địa hay xuất khẩu, thành phố, và quan trọng nhất là bạn mang lại gì cho đội. Cùng một chức danh merchandiser, người cầm vài khách lớn và người mới ngồi theo dõi mẫu khác nhau một trời một vực.

Chọn cửa vào theo thứ mình đang có

Người mới nên bắt đầu ở đâu? Mình hay hỏi ngược lại ba câu.

Bạn đang giỏi cái gì nhất, ngay bây giờ chứ không phải sau này? Nếu là tiếng Anh và Excel, cửa merchandiser hay QA ở công ty may xuất khẩu là hợp lý. Nếu là vẽ và có portfolio, thử trợ lý thiết kế. Nếu là ăn nói, đi bán hàng ở một thương hiệu có hệ thống cửa hàng, ở đó bạn sẽ được đào tạo bài bản hơn là ở shop nhỏ.

Bạn chịu được kiểu áp lực nào? Áp lực deadline giao hàng, email lúc mười giờ đêm, thì chọn khúc giữa. Áp lực doanh số theo ngày và đứng tám tiếng, thì khúc cuối. Áp lực bị chê mẫu, sửa đi sửa lại, thì khúc đầu.

Bạn muốn ở lại ngành bao lâu? Câu này nghe kỳ, nhưng quan trọng. Nếu chỉ thử một hai năm, chọn việc dễ vào và học được kỹ năng mang đi chỗ khác được, như bán hàng hoặc vận hành online. Nếu muốn ở lâu, đầu tư vào kỹ năng khó thay thế như rập, kỹ thuật may, hay hiểu biết về chất liệu.

Một điều mình rút ra sau nhiều năm: đường đi trong ngành này hay rẽ ngang. Mình biết người bắt đầu là QC rồi sang mer, người làm bán hàng rồi sang visual merchandiser, người học thiết kế rồi thấy hợp với rập hơn. Chọn sai cửa đầu tiên không phải chuyện lớn, miễn là bạn học được thứ gì đó ở cửa đó.

(Ai đang học trường thiết kế: tranh thủ thực tập ở xưởng may ít nhất một lần. Mình gặp khá nhiều trợ lý thiết kế mới ra trường chưa từng đứng cạnh chuyền may, và họ vất vả hơn hẳn trong năm đầu.)

Chuẩn bị vài thứ trước khi nộp đơn

Không có công thức chung, nhưng có vài thứ người tuyển dụng trong ngành hay để ý. Họ để ý bạn hiểu chất liệu đến đâu: phân biệt được cotton, linen, polyester, biết vải dệt kim khác vải dệt thoi thế nào. Họ để ý bạn có từng đứng gần sản phẩm thật chưa, dù chỉ là làm thêm ở một shop quần áo. Với vị trí văn phòng, họ hỏi Excel nhiều hơn bạn nghĩ.

Người ta hay hỏi mình có cần học đại học chuyên ngành không. Theo mình là tùy khúc. Thiết kế thì có bằng hoặc khóa học dài hạn giúp nhiều, vì bạn được học vẽ, chất liệu, lịch sử trang phục một cách có hệ thống. Rập và may thì học nghề thực hành thường đi nhanh hơn. Merchandiser thì nhiều người học kinh tế, ngoại thương, ngôn ngữ Anh rồi chuyển sang. Câu thứ hai người ta hay hỏi là ngành có bị máy móc và phần mềm thay mất không. Một phần công việc đúng là đang đổi: rập máy thay rập tay, ảnh 3D thay bớt mẫu thật, bán online thay bớt bán tại quầy. Nhưng người hiểu sản phẩm thì vẫn cần, chỉ là cách làm thay đổi, và người chịu học công cụ mới sẽ có lợi hơn.

Cho mình vài tháng để nhìn rõ

Lời khuyên cuối của mình hơi thực dụng. Đừng ngồi nhà đọc mãi về ngành, hãy kiếm một việc gần với nó, dù là bán hàng bán thời gian hay thực tập ở một xưởng nhỏ. Bạn sẽ thấy mình thích đứng ở khúc nào, ghét khúc nào, và lúc đó mới chọn con đường dài.

Bạn sinh viên nhắn tin cho mình hôm trước, cuối cùng xin được chân bán hàng cuối tuần ở một thương hiệu đồ công sở. Bạn ấy bảo tuần đầu đau chân muốn bỏ. Tuần thứ ba thì nhắn hỏi mình về nghề visual merchandiser. Vậy là có hướng rồi.